Voor mijn opleiding toegepaste psychologie moest ik regelmatig stukken schrijven als onderdeel van een opdracht. Graag deel ik hier nog een deel van een stuk dat gaat over een behandelmethode bij gezinsproblematiek. De volgende informatie is gebaseerd op het boek van van Deth (2014).

Systeemtherapie is gezamenlijke therapie, bijvoorbeeld met een partner. ‘Gezinstherapie betrekt daarbij ook de relatie met de kinderen en soms die met andere familieleden’ (p. 162).

Er is samenhang tussen de wijze waarop gezinsleden met elkaar omgaan en het ontstaan van psychische problemen. Psychische problemen kunnen een kenmerk zijn van verstoorde verhoudingen binnen een gezin, in plaats van alleen een kenmerk van psychische problemen van een individu; mensen moeten in hun sociale context worden beschouwd en behandeld. 

Een systeem is een geheel van samenhangende elementen. ‘De nadruk ligt niet op de elementen, maar op het netwerk van relaties tussen de elementen’ (p. 163). Een verandering aanbrengen in een onderdeel heeft gevolgen voor alle onderdelen. ‘Gedachten, gedragingen en gevoelens ontstaan in wisselwerking met anderen binnen het gezin en de sociale omgeving’. Tegenwoordig wordt systeemtherapie vaak gegeven in combinatie met individuele therapie en dit is meestal succesvoller dan één therapievorm.

Van Deth (2014) zegt: ‘Een belangrijk hulpmiddel is het gericht doorvragen totdat in waarneembaar gedrag wordt aangegeven wat men van de ander wil’. 

In de communicatietheoretische benadering wordt het accent gelegd op de wijze waarop gezinsleden communiceren. De therapeut stimuleert de gezinsleden om met elkaar te praten, dit geeft informatie over hoe de cliënten met elkaar omgaan. De behandelaar geeft voorzichtig commentaar en beloond positief gedrag door opmerkingen en reacties te geven. De cliënten zullen met elkaar moeten gaan praten zoals zij meestal over en weer contact hebben en er wordt verwacht dat ze iets doen met het advies van de therapeut. De therapeut heeft een begripvolle, niet te confronterende houding, zodat de relatie tussen de cliënt(en) en de therapeut niet in gevaar komt.

Schalkwijk (2016) noemt het vormen van een intern werkmodel van de cliënt door diens ervaringscontext te exploreren ‘persoons empathie’, ‘proces empathie’ is het actieve proces van afstemmen door de therapeut op de beleving van de cliënt.

Deelnemers binnen het systeem kunnen leren hoe ze samen kunnen navigeren in complexe omstandigheden, door een gegeven basis van improvisatie en feedback op de onderlinge samenwerking (van Hennik et al., 2018). Vaak is de communicatie niet effectief en een oorzaak van relatieproblemen.

 Zoals beschreven, is het zinvol dat je goed duidelijk maakt wat je wil. Ook kunnen mensen soms niet doorhebben hoe ze overkomen op iemand anders en wat het met de luisteraar of de boodschap doet.

‘Een klein verschil in een complex systeem kan een dramatisch effect hebben’ (van Hennik et al., 2018).

Nog een cognitieve techniek is de cognitieve herstructurering. Van Deth (2014) zegt: ‘sinds de opkomst van de cognitieve benadering richt de relatie- en gezinstherapeut zich ook op onhoudbare of onbruikbare (‘disfunctionele’) gedachten van gezinsleden’. Dit gaat over het zien van vooral de negatieve kanten van iemand of het hebben van bepaalde verwachtingen. ‘De cognitieve herstructurering heeft tot doel de visie op de problematiek bij de cliënt(en) te veranderen. Vaak gaat het daarbij om het omschakelen van een individuele naar een relationele (interactionele) manier van kijken’ (p. 183).

Wanneer een gezinslid last heeft van problematiek, zoals een depressie, is het belangrijk om daar aandacht aan te geven. ‘Negatieve cognities spelen een belangrijke rol bij de etiologie en de instandhouding van depressie’ (den Toom, 2020). Ook het contact binnen relaties negatief ervaren of negatief over anderen denken hoort daarbij. De cliënt leert de eigen redeneer- of denkfouten herkennen en zijn niet-helpende gedachten uit te dagen (Visser & Reinders, 2015).      

Heretiketteren is iets negatiefs ombuigen naar iets positiefs (van der Lelij, 2015). Van Deth  (2014) zegt: ‘het functioneren van de cliënt wordt zo veel mogelijk op een positieve manier geïnterpreteerd. De therapeut kan bijvoorbeeld een cliënt die meent dat ‘iedereen over hem heen walst’ prijzen voor diens bescheidenheid’ (p. 184). Ook wanneer de cliënt tegen problemen aan is gelopen bij het uitvoeren van oefeningen kan de nadruk op iets positiefs worden gelegd of gebruik worden gemaakt van positief heretiketteren (van der Lelij, 2015). Van Alphen (2016) omschrijft positief heretiketteren als de positieve kanten uit een negatieve ervaring herleiden. Het doel hiervan lijkt overeen te komen met het doel van cognitieve herstructurering: de cliënt leert anders te kijken. De taak van de cliënt is hier vooral openlijk spreken over de beleving.

van Deth, R. (2014). Psychotherapie van theorie tot praktijk. Houten: Bohn Stafleu van Loghum. ISBN: 978-90-368-0662-6

Schalkwijk, F. (2016). Empathie, niks geheimzinnigs aan! Bespreking van: Greet Vanaerschot, Nelleke Nicolai & Marc Hebbrecht (red.) (2015). Empathie — Het geheime wapen van psychiaters en psychotherapeuten.

van Hennik, R., Strijbosch, E., van Doorn, C., de Lange, R., van Overveld, T., & Szablewski, M. (2018). Navigatie in feedback gestuurd systeemtherapeutisch werk.

den Toom, A. (2020). De rol van cognitieve herstructurering en negatieve cognities in een CGT-preventieprogramma voor adolescenten met depressieve klachten.

Visser, S. & Reinders, M. (2015). Sessie 4: Relativeren en uitdagen.

van der Lelij, L. (2015). De behandelintegriteit binnen welbevindentherapie.

van Alphen, M. (2016). Psychosociale gespreksvoering. Amsterdam: Boom uitgevers. ISBN: 978-94-6236-475-2

Toen ik tiener was kreeg ik therapieën, zoals ‘autonomie en individuatie’ en ‘emotie regulatie’ groepen. Ook individuele gesprekken en trauma behandelingen. In die periode maakte ik ook kennis met de 4 G’s. Achteraf ben ik daar onwijs blij mee, want later heb ik gemerkt hoe vaak je er mee wordt geconfronteerd en dat het ook van pas komt in gesprekken.

1. Gebeurtenis
2. Gedachte
3. Gevoel
4. Gedrag

Eventueel kan er ook nog een 5e G bij: Gevolg. Dit schema vond ik in het begin niet zo leuk om door te lopen, omdat je eigenlijk gewoon wil voelen wat je voelt en denken wat je denkt. Maar als je een beetje daar doorheen bent en je gaat ermee oefenen, kun je er ontzettend veel mee.

Even een simpel voorbeeld:

1. Gebeurtenis: je ziet een bekende, zwaait, maar diegene zwaait niet terug
2. Gedachte: degene vind mij niet de moeite waard, of wil me niet zien
3. Gevoel: geschrokken, rot gevoel, bezorgd, boos
4. Gedrag: je stuurt diegene geen bericht meer

Hierin zie je duidelijk dat de gedachte het gevoel veroorzaakt en het gevoel ook je gedrag bepaalt. Dit voorbeeld is simpel, maar ook in meer complexe situaties vind ik het erg leuk om terug te vallen op dit schema. Vooral wanneer mensen last ervaren van negatieve gevoelens, of nadelige patronen waar ze niks aan hebben, kan het heel nuttig zijn om een nadruk te leggen op wat er aan voorafging en dan vooral: wat voor gevolg wil iemand? Wil de persoon die deze last ervaart dit zo houden, of wil deze persoon eigenlijk een fijne avond hebben en vol goede moed de volgende dag beginnen? Wanneer het doel is, dat iemand graag een fijne avond wil hebben in plaats van een hele negatieve situatie, kun je nadenken over welke gedachten er nodig zijn om een beter gevoel te krijgen. Dat betere gevoel resulteert weer in beter gedrag dat het doel kan verwezenlijken. Ook kan je het schema andersom doorlopen om te onderzoeken waar het mis ging, door de vragen: welk gevoel had ik? Welke gedachte ging hieraan vooraf?

In de opvoeding van kinderen is het ook helemaal niet verkeerd om stil te staan bij gevoelens en gedachten en dus ook de verbinding te maken tussen die 2. Het kan nuttig zijn om met je kinderen te bespreken hoe hun dag was, of bijvoorbeeld grapjes te maken over hoe een hele andere reactie de wereld op zijn kop had gezet. Ik had het zelf als kind denk ik best interessant gevonden om dit schema op een leuke manier te leren kennen en heb vaak gedacht over veel therapeutische interventies: dit had ik op school al moeten horen.